İslam İktisadı ve Finans Sözlüğü

Piyasada aynı özelliklere sahip benzerleri kolayca bulunabilen standart ve birbiri yerine geçebilen mallardır. Misli mallar telef edilmesi durumunda, değerine bakılmaksızın misliyle tazmin edilmelidir. Çünkü bu malların birebir benzerini piyasadan temin etmek mümkündür. Örnek olarak buğday, pirinç, şeker, benzin ve standart üretim ürünleri misli mallar arasında sayılabilir.

Mudaraba (mudarebe), bir tarafın sermaye, diğer tarafın ise emek koyduğu bir ortaklık türüdür. Sermaye sahibi parasını ortaya koyarken, girişimci bu sermayeyi kullanarak işi yürütür. Elde edilen kâr, taraflar arasında önceden belirlenen oranlara göre paylaşılır. Zarar durumunda ise maddi kayıp sermaye sahibine ait olur; girişimci sadece emeğini ve harcadığı zamanı kaybetmiş olur. Bu yönüyle mudarebe, emek ve sermayenin bir araya geldiği, güvene dayalı bir yatırım modelidir.

Murabaha, en basit tanımıyla maliyet+ kar esasına dayalı bir satış yöntemidir. Satıcı, elindeki malın maliyetini ve üzerine eklediği kârı açıkça belirterek ürünü alıcıya satar.

Murabaha, güvene dayalı satış akitleri arasında yer alır. Buradaki güven unsuru, satıcının malın maliyetini ve kâr oranını alıcıya şeffaf bir şekilde açıklamasıdır.

İslami finansta murabaha, faizsiz bir finansman yöntemi olarak yaygın şekilde kullanılır. Bu yöntemde kazanç, borç üzerinden değil, gerçek bir malın alım-satımı üzerinden elde edilir. Özellikle katılım bankalarında konut, araç ve ticari mal finansmanında sıkça tercih edilir.

Borç ve ödünçte yer alan, ölçü veya tartı ile alınıp satılan misli malların altın, gümüş ve nakit paranın aynı cinsten miktarını fazla bir bedelle değiş tokuş etmektir. 

Riba sözlükte artma, çoğalma gibi anlamlara gelir. Basitçe anlatmak gerekirse; birine borç verip, hiçbir emek veya ticari risk üstlenmeden, yalnızca zaman geçmesi nedeniyle fazladan kazanç elde etmek ribadır. Bu durum, kazancın üretime ve emeğe değil, borç ilişkisine dayanmasına yol açar.

Ribanın yasaklanmasının temel nedeni, ekonomik ilişkilerde adaleti ve dengeyi bozmasıdır. 

Nitelikleri tamamen belirlenmiş vadeli bir malın peşin bedelle satılmasıdır. Selem akdinin geçerli olabilmesi için malın özelliklerinin (miktar, tür ve nitelik), teslim zamanının, teslim yerinin tamamen ve açıkça belirlenmiş olması gerekir ve ödenen bedel mutlaka peşin olmalıdır. Bu yönüyle selem, belirsizliği önlemeyi amaçlayan ve özellikle tarım ürünleri gibi gelecekte üretilecek mallar için kullanılan bir satış akdidir.

Semen, en basit haliyle bir malın satışında ödenen bedeli, yani fiyatını ifade eder. Satım işleminde alıcının, aldığı mal karşılığında ödemeyi kabul ettiği bu bedel tarafların karşılıklı anlaşmasıyla belirlenir. Günlük kullanımda semen, bir ürünün para ile ifade edilen değeri olarak düşünülebilir. Ancak burada önemli olan nokta, bu bedelin sadece bir “etiket fiyatı” değil, alıcı ve satıcının anlaşarak belirlediği gerçek satış fiyatı olmasıdır. Kısaca semen, bir alışverişte malın karşılığında ödenen para ya da para yerine geçen değerdir ve bu yönüyle ticaretin temel unsurlarından birini oluşturur.

Belirli bir ücret karşılığında, nitelikleri belirlenmiş bir eserin imal edilmesi için yapılan sözleşmedir. İstisna akdinde, selemden farklı olarak bedelin peşin olma zorunluluğu yoktur; bedel peşin, vadeli veya taksitli olarak ödenebilir. Ayrıca istisnanın konusu misli mallar değil, genellikle sipariş üzerine üretilen eserlerdir.

Bu akit; bina yapımı, mobilya, makine veya özel üretim mallar gibi imalat gerektiren işlerde yaygın olarak kullanılır.